De Koepelgevangenis van Haarlem, meestal De Koepel genoemd, is een voormalige strafgevangenis in de stad Haarlem. Het gebouw is een van de drie koepelgevangenissen die Nederland kent. De andere twee bevinden zich in Arnhem en Breda. De Koepelgevangenis in Haarlem werd van 1899 tot 1901 gebouwd door justitiearchitect W.C. Metzelaar.
De gevangenis is gebouwd in de vorm van een enorme koepel met een diameter van zo’n 56 meter en een hoogte van ruim 40 meter. De cellen zijn in ringen tegen de wand geplaatst, met open zichtlijnen naar het centrale middelpunt. Dat principe is gebaseerd op het panopticon-concept van de Britse filosoof Jeremy Bentham: één bewaker in het midden kon in theorie alle gevangenen tegelijk in de gaten houden, terwijl de gevangenen elkaar niet konden zien. De Koepel bevat vier gestapelde cellenringen met in totaal 240 cellen. De gevangenis werd tot 2016 daadwerkelijk gebruikt voor detentie. Daarna werd het pand gesloten en overgedragen aan de gemeente Haarlem. Sindsdien is het een culturele en maatschappelijke ontmoetingsplek geworden en heeft een Hogeschool er een plek in gevonden. Een deel van de oorspronkelijke inrichting is daartoe vervangen door studieruimtes met glazen wanden. Dit zorgt ervoor dat de oorspronkelijke indeling nog zichtbaar is.
Boven de entree van de Koepel een plaquette met het jaartal van de oplevering..
Bij het betreden van de Koepel valt de indrukwekkende ruimte direct op.
Het enorme bolvormige dak is te groot voor een kijkje door de lens.
Vanaf het dak op de leslokalen van de Hogeschool heb je dit uitzicht.
Of een kijkje van bovenaf naar de begane grond.
Op het centrale middelpunt is tijdens de verbouwing een kelder uitgegraven. In deze kelder is een bioscoop gerealiseerd. Deze bioscoop met zes zalen is de FilmKoepel gaan heten. In de kelder is een tussenverdieping waar de kaartcontrole voor de bioscoop plaatsvind.
Een blik vanaf het middelpunt op de begane grond naar de cellengalerij. Zo zagen de bewakers destijds de cellen.
Detail van de wenteltrap naar de galerijen.
Overzicht van een deel van de galerijen.
Ik sluit af met een beeldgrapje, het kengetal voor telefonie in Haarlem is:
◊.◊.◊